∇: Βάφτιση, μεταγραφή ή λεξιπλασία;

Ξανακοιτάζοντας, χτενίζοντας, και ψιλοδιορθώνοντας το μαθηματικό γλωσσάρι που νταντεύω στο καινούργιο μας υποφόρουμ, τον Οβολώνα, στάθηκα για πρώτη φορά με λίγο περισσότερο γλωσσικό ενδιαφέρον στο λήμμα vector differential operator ∇ (del) = διανυσματικός διαφορικός τελεστής ∇ (ή ανάδελτα, ή τελεστής Nabla, ή τελεστής Hamilton). Αφού διόρθωσα τα προϋπάρχοντα μικρά μαύρα τριγωνάκια με την κορυφή προς τα κάτω ▼ με το σωστό χαρακτήρα Unicode 2207 (που δίνει το ανάποδο δέλτα ή ανάδελτα, ∇) αναρωτήθηκα για πρώτη φορά για τις ονομασίες αυτού του περίεργου συμβόλου.

Δεν είναι ότι είδα για πρώτη φορά αυτό το σύμβολο του διαφορικού (ή del) για τον διανυσματικό λογισμό (ανιαρές μαθηματικές εξηγήσεις εδώ, στο λήμμα del της αγγλοβίκης)· απλώς δεν είχα τέτοιες γλωσσικές περιέργειες τον καιρό που μου χρειαζόταν στις σπουδές μου. Ανάδελτα του διανύσματος τάδε το διαβάζαμε στη σχολή στο ΕΜΠ, del of και del von χρησιμοποιούσα όποτε μου χρειαζόταν σε ξενόγλωσσο περιβάλλον. Το όνομα Nabla το θυμόμουν σαν κάτι αξιοπερίεργο και για να πεις χαμιλτώνειος τελεστής έπρεπε να ήσουν πολύ ψώνιο.


Βλέπω τον nickel να καταφθάνει δρομαίος να με διορθώσει (είναι άραγε σωστή αυτή η χρήση του «δρομαίος»; Όχι σύμφωνα με το ΛΚΝ):

Επιτέλους χαμιλτόνειος! Όχι άλλα ωμέγα! Όχι άλλοι Στέφενσων! Αμάν με την επίδραση της νευτώνειας βαρύτητας (και της μιλτώνειας ποίησης) στην ελληνική (τεχνική και μη) γλώσσα.

Τι είναι λοιπόν αυτό το Nabla; Περίφημη εσπλανάδα στη Βαρκελώνη;

La Rambla, Barcelona

Μήπως διάσημη οινοπαραγωγική κοιλάδα στην Καλιφόρνια; Και, από ποια γλώσσα έρχεται και πώς γίνανε τα βαφτίσια του χαμιλτόνειου 🙂 τελεστή;

Για να μην το παρατραβάω (και πριν με στείλετε *άναβλα αφού δεν πληρώνομαι και με τη λέξη ;-)), τη λέξη νάβλα την ξέρουμε από τους αρχαίους Έλληνες. Δεν είναι όμως ελληνική· είναι μεταγραφή σημιτικής λέξης και είναι η ονομασία ενός έγχορδου μουσικού οργάνου, παρόμοιου με την άρπα. (Δεν είναι χαρακτηριστική η ομοιότητα της μικρής άρπας αριστερά με το ανάδελτα; )

Το Liddell-Scott-Κonstantinides αναφέρει:

νάβλα, η, μουσικόν τι όργανον έχον δέκα ή (κατά Ιώσηπον) δώδεκα χορδάς, […] και νάβλας, ο […]. Ο παίζων την νάβλαν καλείται ναβλιστής [… ή] ναβλιστοκτυπεύς. Νεότεροι τύποι της λέξεως είναι ναύλα, η και ναύλον, το. (Αναμφιβόλως ήτο όργανον φοινικικόν, ως παρατηρεί ο Αθήν. 175D, πρβλ. το εβραϊκ. nevel όπερ συχνάκις απαντά εν τοις Ψαλμοίς μετά του kinnôr, και το αιγυπτ. nefer….).

Και το λήμμα συνεχίζει παραπέμποντας στο λήμμα βάρβιτος, ο/η (μουσικό όργανο πολύχορδο, όμοιο με τη λύρα, την οποία συχνά αντικαθιστούσε) και στο οποίο λήμμα αναφέρονται ονομασίες και για άλλες εισαγόμενες λύρες εξ Ανατολών: μάγαδις, νάβλα/νάβλας, σαμβύκη (αλλού: σάμβυξ).

Πώς έφτασε όμως το σύμβολο του διαφορικού διανυσματικού λογισμού (που φαίνεται ότι το έλεγαν αρχικά atled, διαβάζοντας ανάποδα το delta) να γίνει nabla;

Η ιστορία αρχίζει με μια επιστολή που έστειλε το 1870 ο μεγάλος φυσικός Τζέιμς Κλαρκ Μάξγουελ στον παιδικό του φίλο, καθηγητή φιλοσοφίας στο πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου, Πίτερ Γκάθρι Τέιτ (Peter Guthrie Tait):

Dear Tait,

∇= i d/dx + j d/dy + k d/dz

What do you call this? Atled? I want to get a name or names for the result of it on scalar or vector functions of the vector of a point.

Here are some rough-hewn names. Will you, like a good Divinity, shape their ends properly so as to make them stick…

… What I want is to ascertain from you if there are any better names for these things, or if these names are inconsistent with anything in Quaternions, for I am unlearned in quaternion idioms and may make solecisms.

I want phrases of this kind to make statements in electromagnetism and I do not wish to expose either myself to the contempt of the initiated, or Quaternions to the scorn of the profane.

Yours truly,

J . Clerk Maxwell

Μια πολύ μικρή παρέκβαση: Τα quaternions (στα ελληνικά, τετραδόνια) αποτελούν μία μη-αντιμεταθετική επέκταση της θεωρίας των μιγαδικών αριθμών. Παρουσιάστηκαν για πρώτη φορά από τον Ιρλανδό μαθηματικό Ουίλιαμ Ρόουαν Χάμιλτον το 1843 και εφαρμόστηκαν στη μηχανική μέσα στον τρισδιάστατο χώρο. Η αρχική διατύπωση των εξισώσεων του Μάξγουελ για τον ηλεκτρομαγνητισμό ήταν σε μορφή τετραδονίων. Σήμερα, στις περισσότερες εφαρμογές έχουν αντικατασταθεί από την απλούστερη διανυσματική θεωρία. Παρόλα αυτά, συναντώνται ακόμη σε εφαρμογές όπως στα τρισδιάστατα γραφικά ηλεκτρονικών υπολογιστών (από το άρθρο στην ελληνική βίκη, εδώ).

Ο Τέιτ μάλλον δεν κατάλαβε τι ακριβώς ήθελε ο Μάξγουελ (που ανησυχούσε μήπως δεν διατυπώσει με τους σωστούς τύπους τη θεωρία του και δεχτεί κριτική όχι για την ουσία της αλλά για το θεαθήναι) και αναζήτησε ονομασία για το ανάποδο δέλτα. Απευθύνθηκε λοιπόν σε έναν γνωστό του νεαρό φυσικό, τον Γουίλιαμ Ρόμπερτσον Σμιθ, ο οποίος όμως είχε στραφεί στο μεταξύ στη θεολογία. Αυτός λοιπόν ο Σμιθ πρότεινε την ονομασία nabla, με την οποία –κατά πώς φαίνεται, ο Μάξγουελ δεν ήταν ιδιαίτερα ευτυχής. Θα βρείτε ολόκληρη την αναλυτική ιστορία εδώ (με πάαααρα πολλές λεπτομέρειες), αλλά ακόμη και αν βαρεθείτε να διαβάσετε ολόκληρη τη διήγηση, αξίζει να την φυλλομετρήσετε για να ρίξετε μια ματιά στις επιστολές του Μάξγουελ και να απολαύσετε μερικά δείγματα κλασικού βρετανικού χιούμορ.

Για παράδειγμα, η αρχή αυτής της επιστολής του Μάξγουελ προς τον Τέιτ (Dr Τ΄):

Dr T´
I return you Smith’s letter. If Cadmus had required to use ∇ and had consulted the Phoenician professors about a name for it there can be no doubt that Nabla would have been chosen on the principle גבא (Αleph/Beth/Gimel)

Η χρήση του συμβόλου ∇ άρχισε πια να επικρατεί μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1880, ενώ υποχωρούσαν παράλληλα τα τετραδιόνια. Είναι πάντως ενδιαφέρον ότι για τη μεταφορά της ονομασίας του συμβόλου στα ελληνικά χρησιμοποιήθηκαν και οι τρεις πιο συνηθισμένες μέθοδοι:

  • Η βάφτιση (με το όνομα ενός σημαντικού μαθηματικού, του Χάμιλτον)
  • Η μεταφορά από τα αγγλικά ως Nabla, χωρις καν μεταγραφή, αφού η ιστορία της λέξης είναι πια εντελώς αδιαφανής σήμερα, και
  • Η λεξιπλασία ανάδελτα, που προφανώς αποδείχτηκε η πιο πετυχημένη.

Το άρθρο αυτό δημοσιεύτηκε πρώτα στο φόρουμ Λεξιλογία, εδώ. Εκεί, στη συνέχεια της δημοσίευσης του φόρουμ, θα βρείτε (λόγω της ονομαστικής συγγένειας…) και γιουτιουμπάκια με το ελληνικό ροκ γκρουπ Ανάδελτα. Οι φωτογραφίες είναι από τη βικιπαίδεια.

Τη Γλώσσα μού την έδωσαν με μπόλικα Κεφαλαία;

Το σημερινό κείμενο είναι σε εντελώς άλλη κατεύθυνση από τα προηγούμενα. Είναι πιο πολύ η απελπισμένη αντίδραση ενός μεταφραστή και επιμελητή στην άρνηση των ειδικών να πάρουν θέση σε κάποια πολύ πεζά προβλήματα (όπως η ορθογράφηση των λέξεων με πεζά ή κεφαλαία) που απασχολούν άσκοπα πάρα πολλούς άνθρωπους, προκαλούν ανούσιες διαμάχες και φιλονικίες, και σπαταλούν υπερβολικά πολλές ανθρωποώρες.

Τα σχόλια στο άρθρο είναι κλειστά. Ο σκοπός μου ήταν να ξεκινήσω μια ευρύτερη συζήτηση εδώ, στη Λεξιλογία. Γι’ αυτό και θα παρακαλέσω όποιον θέλει να προσθέσει την άποψή του, να το κάνει σε εκείνο το νήμα, αφού διαβάσει και τον προβληματισμό που έχουν συνεισφέρει και άλλες και άλλοι συνάδελφοι.

Την ώρα που έκλεινε ο υπολογιστής, περασμένα μεσάνυχτα (κακό συνήθειο, πρέπει να το κόψω) μου δημιουργήθηκε ένας βαρύς κι ασήκωτος προβληματισμός. Πώς γράφουμε το άγιο φως/άγιο Φως/Άγιο Φως; Εννοώ, πού πάνε τα κεφαλαία;

Πρώτη μου δουλειά λοιπόν πρωί πρωί να ανοίξω τη σχολική γραμματική στον υπολογιστή (αφού όλα πια τα έχουμε ηλεκτρονικά). Ως γνωστόν, η απάντηση σε όλα βρίσκεται στη σχολική γραμματική. Να ήταν τόσο απλά τα πράγματα….

Πηγαίνω λοιπόν στη Γραμματική νέας ελληνικής γλώσσας, έκδοση ΟΕΔΒ 2009 (και στο εξής ΓΝΕΓ09) και βρίσκω στη σελ. 31 (Κεφ. 2. Τα ουσιαστικά, Ενότ. 2.1 Ορισμός-Λειτουργία-Χρήση-Είδη) –και μάλιστα, εντός πλαισίου:

Το αρχικό γράμμα των κύριων ονομάτων γράφεται με κεφαλαίο. Με κεφαλαίο γράφεται επίσης και το αρχικό γράμμα των εθνικών ονομάτων (π.χ. Σουηδός), των τιμητικών τίτλων (π.χ. Σεβασμιότατος), η λέξη θεός και σχετικές επωνυμίες (Κύριος, Παναγία, Εσταυρωμένος κτλ.), των εκκλησιαστικών θεσμών (π.χ. Ιερά Σύνοδος), των ναών (π.χ. Άγιος Γεώργιος), των εφημερίδων (π.χ. Είδηση), των περιοδικών (π.χ. Αίολος), των πόλεων και των κρατών (π.χ. Τρίπολη, Αλβανία), των οδών (π.χ. οδός Βενιζέλου), των πλατειών (π.χ. πλατεία Συντάγματος), των νομών (π.χ. νομός Ροδόπης), των τοποθεσιών (π.χ. Λιβάδια), των ποταμών (π.χ. Πηνειός), των βουνών (π.χ. Όλυμπος), των λιμνών (π.χ. Μικρή Βόλβη), των ιστορικών όρων (π.χ. Αναγέννηση), των επιστημών ως επίσημων όρων (π.χ. Φιλοσοφία), των επιστημονικών, διοικητικών, εκπαιδευτικών, πολιτικών ιδρυμάτων, οργανισμών και φορέων (π.χ. Ακαδημία Αθηνών, Ευρωπαϊκή Ένωση, Β’ Λύκειο Βόλου, Υπουργείο Οικονομικών, θεσμικά κατοχυρωμένων αθλητικών αγώνων (π.χ. Ολυμπιακοί Αγώνες) και των ουράνιων σωμάτων (π.χ. Ήλιος, Γη).

Η χρήση του αρχικού κεφαλαίου ή πεζού γράμματος δεν υπόκειται σε απόλυτους κανόνες. Εξαρτάται και από παράγοντες που σχετίζονται με τα συμφραζόμενα αλλά και τη χρήση που γίνεται στα έντυπα ευρείας κυκλοφορίας.

Ώπα, ώπα! Δεν υπόκειται σε απόλυτους κανόνες; Εξαρτάται και από παράγοντες που σχετίζονται με τα συμφραζόμενα αλλά και τη χρήση που γίνεται στα έντυπα ευρείας κυκλοφορίας;

Δηλαδή, ο επόμενος τίτλος και η πρώτη παράγραφος του σημερινού άρθρου στον ιστότοπο των Νέων είναι 100% σωστά;

Με Λατινικά, Χημεία, Ηλεκτρολογία και Ανάπτυξη Εφαρμογών συνεχίζονται οι Πανελλαδικές

Στα Λατινικά Θεωρητικής Κατεύθυνσης, στη Χημεία Θετικής Κατεύθυνσης, στην Ηλεκτρολογία Τεχνολογικής κατεύθυνσης (κύκλος Τεχνολογίας και Παραγωγής) και στην Ανάπτυξη Εφαρμογών σε Προγραμματιστικό Περιβάλλον Τεχνολογικής Κατεύθυνσης (κύκλος Πληροφορικής και Υπηρεσιών) εξετάζονται οι υποψήφιοι των Γενικών Λυκείων και των Ημερησίων ΕΠΑΛ, διεκδικώντας μια θέση στα ΑΕΙ και ΤΕΙ της χώρας. […]

Αυτό το κείμενο, που {μόνο εμένα άραγε;} μου θυμίζει γερμανικά με ελληνικές λέξεις, είναι σωστό; Γιατί όχι; Αφού γράφονται με κεφαλαίο τα ονόματα επιστημών ως επίσημων όρων (π.χ. Φιλοσοφία) γιατί όχι και η Ανάπτυξη Εφαρμογών σε Προγραμματιστικό Περιβάλλον –και μάλιστα, Τεχνολογικής Κατεύθυνσης (κύκλος Πληροφορικής και Υπηρεσιών); Πόσο πιο επίσημος (με άλλα λόγια, με κεφαλαίο αρχικό) μπορεί να γίνει αυτός ο όρος; (Εντάξει, ένα μικρό παράπονο μπορεί να έχει ο κύκλος, αλλά από τα γεωμετρικά σχήματα, νομίζω ότι μόνο το Πεντάγωνο γράφεται πιο συχνά με αρχικό κεφαλαίο από ό,τι με πεζό).

Και αφού γράφεται επίσης με κεφαλαίο το αρχικό γράμμα των επιστημονικών, διοικητικών, εκπαιδευτικών, πολιτικών ιδρυμάτων, οργανισμών και φορέων (π.χ. … Β’ Λύκειο Βόλου), πώς να κακίσεις τον συντάκτη που γράφει με κεφαλαία των Γενικών Λυκείων και των Ημερησίων ΕΠΑΛ;

Πολύ φοβούμαι ότι αυτή η γενικευμένη διατύπωση στο πλαίσιο και τα απλά και εύκολα παραδείγματα που ο καθένας γενικεύει κατά βούληση και κατά το δοκούν απλώς δεν δίνουν την απάντηση που θα περίμενε κανείς από μια σχολική γραμματική. Ή μήπως σχολική Γραμματική; Ή Σχολική Γραμματική;

Όταν λες π.χ. ότι γράφεται με κεφαλαίο το αρχικό των ιστορικών όρων (π.χ. Αναγέννηση), τι ακριβώς θα πρέπει να ισχύει π.χ. για την γαλλική (ή τη βιομηχανική!) επανάσταση και τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο (ή τον πόλεμο κατά της τρομοκρατίας); Θα το γράψεις με πεζά (όπως π.χ. το βρίσκεις στα μεγάλα λεξικά μας, που βέβαια ακολουθούν τη γραμματική) ή θα ακολουθήσεις τη χρήση που γίνεται στα έντυπα ευρείας κυκλοφορίας και θα γράψεις Επανάσταση της Πληροφορικής (είπαμε, επιστήμη, με κεφαλαία) και Μάχη κατά της Διαφθοράς (είπαμε, επιστήμη…);

Και για να έρθω στο θέμα που με απασχόλησε και ξεκίνησα αυτό το ψάξιμο. Σας δίνω για πιο εύκολη αναφορά και την αρχή από το λήμμα άγιος στο ΛΚΝ:

άγιος -α -ο [ájios] Ε6, θηλ. και αγία & [ájos] Ε4 : στη βιβλική θεολογία, επίθετο που περικλείει την έννοια της απόλυτης ιερότητας και αγνότητας από λατρευτική και ηθική άποψη. 1. που χαρακτηρίζει τη φύση και την υπόσταση του Θεού: Άγιο Πνεύμα. Aγία Tριάδα. ΦΡ κι ~ ο Θεός, για κτ. που υπάρχει σε μεγάλο βαθμό και διαρκεί πολύ: Φτώχεια / δουλειά / πείνα / καθισιό κι ~ ο Θεός. || Aγία Οικογένεια*. 2. για ό,τι σχετίζεται με το Θεό, τους αγίους ή τη λατρεία τους• ιερός: Tο άγιο ευαγγέλιο / δισκοπότηρο / μύρο. Tο άγιο φως, το φως της Aνάστασης. Tο Άγιο Bήμα*. H Aγία Tράπεζα*. H αγία μετάληψη / πρόθεση / προσκομιδή. Tα Άγια Δώρα*. Οι άγιες εικόνες, τα εικονίσματα. Aγία Zώνη, της Θεοτόκου. Tα άγια λείψανα. Άγιοι Tόποι*. || Άγιες μέρες, για μεγάλες γιορτές, ιδίως Xριστούγεννα και Πάσχα. ΦΡ [i]αγία ράβδος*. [….] β2. (εκκλ.) τα άγια, τα Tίμια Δώρα*. || τα άγια των αγίων, ο πιο ιερός χώρος ενός χριστιανικού ναού και μτφ. για κτ. απόλυτα ιερό και σεβαστό. (λόγ.) ΦΡ τα άγια τοις κυσί, για βάρβαρη προσβολή όσων θεωρούνται ιερά και όσια. κλπ κλπ

Άρα η Αγία Τράπεζα με κεφαλαία αλλά το άγιο φως, που το υποδεχόμαστε με τιμές αρχηγού κράτους, με πεζά; Τα άγια λείψανα με πεζά αλλά η Αγία Ζώνη με κεφαλαία; Οι άγιες εικόνες με πεζά αλλά τα δυτικόφερτα κατασκευάσματα μισοκεφαλαία; Το άγιο δισκοπότηρο με πεζά αλλά το άγιο Γκράαλ και η Ιερά Σινδόνη; Ή απλώς εμπίπτουν και αυτά στους παράγοντες που σχετίζονται με τα συμφραζόμενα αλλά και τη χρήση που γίνεται στα έντυπα ευρείας κυκλοφορίας;

Ας πάω λοιπόν να φτιάξω τους δικούς μου κανόνες για το τωρινό βιβλίο που με ταλαιπωρεί και να τους διαπραγματευτώ με τον εκδότη μου. Και ας μας φωτίσει και τους δύο το Άγιο Πνεύμα.


Α, και το άρθρο από τα Νέα εγώ θα το έγραφα έτσι:

Με λατινικά, χημεία, ηλεκτρολογία και ανάπτυξη εφαρμογών συνεχίζονται οι πανελλαδικές

Στα λατινικά θεωρητικής κατεύθυνσης, στη χημεία θετικής κατεύθυνσης, στην ηλεκτρολογία τεχνολογικής κατεύθυνσης (κύκλος τεχνολογίας και παραγωγής) και στην ανάπτυξη εφαρμογών σε προγραμματιστικό περιβάλλον τεχνολογικής κατεύθυνσης (κύκλος πληροφορικής και υπηρεσιών) εξετάζονται οι υποψήφιοι των γενικών λυκείων και των ημερησίων ΕΠΑΛ, διεκδικώντας μια θέση στα ΑΕΙ και ΤΕΙ της χώρας.

Έχω ακόμη ελπίδες, γιατρέ μου;

Wolfgang Borchert, Das Brot | Το ψωμί

Για την επέτειο των δύο χρόνων της Λεξιλογίας έσκαψα στα αρχεία μου για να βρω αυτή τη μικρή ιστορία που με είχε απασχολήσει την τελευταία μου σχολική χρονιά. Η φιλολογική εργασία που είχα αναλάβει για το Αbitur μου ήταν μια παρουσίαση του (πολύ άγνωστου τότε, αλλά σήμερα λίγο πιο γνωστού Γερμανού συγγραφέα) Βόλφγκανγκ Μπόρχερτ. Ο Μπ. ήταν τυπικός εκπρόσωπος της αντιπολεμικής Trümmerliteratur («λογοτεχνία των ερειπίων»), αλλά δυστυχώς για τα γερμανικά γράμματα πέθανε από ηπατίτιδα μόλις 26 ετών, το 1947, από τις συνέπειες των κακουχιών του πολέμου. Η ιστορία Das Brot (Το ψωμί) είναι από τις καλύτερές του.

Αν και ιδιαίτερα τολμηρή για την εποχή, η επιλογή μου αποδείχτηκε ιδιαίτερα επιτυχημένη, καθώς οι (Γερμανοί) φιλόλογοι της εξεταστικής επιτροπής έμοιαζε να μην έχουν ξανακούσει αυτόν το συγγραφέα και απλώς αρκέστηκαν με την παρουσίαση που έκανα για το σημαντικότερο διήγημα-ραδιοφωνικό δράμα του, το Draußen vor der Tür (Έξω από την πόρτα). Ήταν αρκετό. Δυο-τρεις ερωτήσεις για τα μάτια κι έξω από την πόρτα. Άλλωστε, ήμουν ολοφάνερα πιο ειδικός από εκείνους στο συγκεκριμένο θέμα –και ποιος θέλει να εκτεθεί σε ένα μαθητή;

Ατυχώς, δεν βρήκα την τοτινή μου μετάφραση, οπότε χρειάστηκε να την ξαναδουλέψω.

Βόλφγκανγκ Μπόρχερτ
Το ψωμί
Ξύπνησε ξαφνικά. Ήταν δυόμισι. Αναρωτήθηκε τι την ξύπνησε. Α, ναι! Κάποιος είχε σκοντάψει σε μια καρέκλα στην κουζίνα. Έστησε αυτί προς τη μεριά της κουζίνας. Ησυχία. Υπερβολική ησυχία και μόλις άπλωσε το χέρι της δίπλα της, συνάντησε το κενό. Αυτό έκανε την υπερβολική ησυχία: έλειπε η ανάσα του. Σηκώθηκε και διάσχισε ψηλαφητά το σκοτεινό σπίτι μέχρι την κουζίνα. Στην κουζίνα συναντήθηκαν. Η ώρα ήταν δυόμισι.
Είδε κάτι άσπρο να στέκεται δίπλα στο ερμάρι της κουζίνας. Άναψε το φως. Στέκονταν όρθιοι, αντικριστά, φορώντας τα νυχτικά τους. Μέσα στη νύχτα. Στις δυόμισι. Στην κουζίνα. Στο τραπέζι της κουζίνας ήταν το πιάτο του ψωμιού. Είδε ότι είχε κόψει από το ψωμί. Το μαχαίρι ήταν ακόμη ακουμπισμένο δίπλα στο πιάτο. Και στο τραπεζομάντιλο υπήρχαν ψίχουλα. Όταν πήγαιναν το βράδυ να ξαπλώσουν, εκείνη πάντοτε καθάριζε το τραπεζομάντιλο. Τώρα όμως υπήρχαν ψίχουλα στο τραπεζομάντιλο. Και δίπλα ήταν ακουμπισμένο το μαχαίρι. Αισθάνθηκε την ψύχρα από τα πλακάκια να σκαρφαλώνει αργά πάνω της. Και απόστρεψε το βλέμμα της από το πιάτο.
«Νόμισα ότι κάτι γινόταν εδώ», είπε εκείνος και άρχισε να ψάχνει με τα μάτια στην κουζίνα.
«Κι εγώ άκουσα κάτι», απάντησε εκείνη και ταυτόχρονα ανακάλυψε πόσο πολύ γέρος φαινόταν πια αυτός νυχτιάτικα μέσα στην πουκαμίσα του. Τόσο γέρος όσο ήταν. Εξήντα τριών. Την ημέρα μερικές φορές φαινόταν πιο νέος. Φαίνεται πολύ γριά πια, σκέφτηκε εκείνος, με τη νυχτικιά φαίνεται πραγματικά πολύ γριά. Αλλά μπορεί να φταίγανε τα μαλλιά. Ξαφνικά σε γερνάνε τόσο πολύ.
«Έπρεπε να φορέσεις παπούτσια. Έτσι ξυπόλητη στα κρύα πλακάκια. Θα κρυώσεις».
Εκείνη δεν τον κοίταξε καν, γιατί δεν το άντεχε που της έλεγε ψέματα. Της έλεγε ψέματα μετά από τριάντα εννέα χρόνια παντρεμένοι.
«Νόμισα ότι κάτι γινόταν εδώ», είπε ξανά εκείνος και ξανακοίταξε άσκοπα από τη μια άκρη ως την άλλη, «κάτι άκουσα από εδώ. Γι’ αυτό νόμισα ότι κάτι γινόταν εδώ».
«Κι εγώ άκουσα κάτι. Αλλά να που δεν ήταν τίποτα». Πήρε το πιάτο από το τραπέζι και σκούπισε τα ψίχουλα από το τραπεζομάντιλο.
«Όχι, δεν ήταν τίποτα», επανέλαβε με βεβαιότητα και εκείνος, σαν ηχώ.
Έσπευσε να τον βοηθήσει: «Έλα, άντρα μου. Θα ήταν απέξω. Έλα, άντρα μου, να ξαπλώσεις. Θα κρυώσεις. Στα κρύα πλακάκια».
Εκείνος κοίταξε προς το παράθυρο. «Ναι, μάλλον θα ήταν απέξω. Νόμισα ότι κάτι γινόταν εδώ».
Σήκωσε το χέρι της προς το διακόπτη. Πρέπει να σβήσω τώρα το φως, αλλιώς θα αναγκαστώ να κοιτάξω το πιάτο, σκέφτηκε. Δεν κάνει να κοιτάξω το πιάτο. «Πάμε, άντρα μου», είπε και έσβησε το φως, «σίγουρα ήταν κάτι απέξω. Όταν φυσάει η υδρορροή χτυπάει πάντα στον τοίχο. Σίγουρα ήταν η υδρορροή. Όταν φυσάει χτυπάει συνέχεια».
Ψηλαφητά διασχίσανε μαζί το σκοτεινό διάδρομο προς την κρεβατοκάμαρα. Τα γυμνά τους πόδια πλατσούριζαν στο πάτωμα.
«Και βέβαια έχει αέρα», είπε εκείνος. «Φυσούσε όλη τη νύχτα». Όταν ξάπλωσαν, εκείνη είπε: «Ναι, φυσούσε όλη τη νύχτα. Σίγουρα ήταν η υδρορροή».
«Ναι, εγώ νόμισα ότι ήταν στην κουζίνα. Σίγουρα ήταν η υδρορροή». Το είπε σαν να είχε κιόλας μισοκοιμηθεί.
Αλλά εκείνη παρατήρησε πόσο κάλπικη ακουγόταν η φωνή του όταν έλεγε ψέματα. «Κάνει κρύο», είπε και χασμουρήθηκε ελαφριά, «θα χωθώ στα σκεπάσματα. Καληνύχτα».
«Νύχτα», της αποκρίθηκε αυτός και συνέχισε: «Ναι, κάνει κιόλας πραγματικά πολύ κρύο».
Μετά έπεσε ησυχία. Ύστερα από πολλά λεπτά, τον άκουσε να μασάει αθόρυβα και προσεκτικά. Εκείνη ανάσαινε σκοπίμως βαθιά και ομοιόμορφα, για να μην την καταλάβει αυτός ότι ήταν ακόμη ξύπνια.
Αλλά μασούσε τόσο ρυθμικά, που εκείνη σιγά σιγά αποκοιμήθηκε.
Το επόμενο βράδυ που γύρισε σπίτι εκείνος, του έδωσε τέσσερις φέτες ψωμί. Κανονικά επιτρεπόταν να τρώει μόνο τρεις.
«Μπορείς να φας τέσσερις με την ησυχία σου», του είπε και απομακρύνθηκε από τη λάμπα. «Δεν το αντέχω και πολύ αυτό το ψωμί. Φάε εσύ, άντρα μου, μια φέτα περισσότερη. Εγώ δεν το αντέχω και πολύ».
Τον είδε πως βυθίστηκε μέσα στο πιάτο του. Δεν σήκωσε το βλέμμα του. Εκείνη τη στιγμή τον λυπήθηκε.
«Μα δεν μπορεί να φας εσύ μόνο δύο φέτες«, είπε εκείνος μιλώντας στο πιάτο του.
«Μπορώ. Δεν το αντέχω και πολύ το ψωμί βραδιάτικα. Φάε, άντρα μου. Φάε».
Πέρασε λίγη ώρα· μετά κάθισε κι εκείνη στο τραπέζι, κάτω από το φως της λάμπας.

Μετά τη δημοσίευση έμαθα (από τη συμφορουμίτισσα anef ) ότι υπάρχει ένα βιβλίο με δέκα μεταφράσεις αυτού του διηγήματος (Νίκος Α. Παπαδόπουλος: «Συγκριτική μετάφραση – Ο B. Μπόρχερτ, «Το Ψωμί» και δέκα μεταφράσεις», εκδ. Ερωδιός), όπου δίνει πρώτα τις μεταφράσεις, που έχουν δημοσιευθεί σε διάφορα έντυπα στην Ελλάδα, και κατόπιν παίρνει μία μία τις προτάσεις και τις αναλύει. Όπως μου έγραψε, «είναι μια προσέγγιση για την οποία θα μπορούσε κανείς να έχει μεθοδολογικές αντιρρήσεις  γι’ αυτήν την κατάτμηση σε προτάσεις, αλλά γενικά είναι ωραίο γιατί βλέπεις πολλές διαφορετικές αποδόσεις του ίδιου διηγήματος».

Δυστυχώς δεν έχω καταφέρει να βρω ακόμη κάποιο αντίτυπο του βιβλίου για να ικανοποιήσω την περιέργεια να συγκρίνω και τη δική μου…

Karfreitag, του Μπέρτολτ Μπρεχτ

Στο νήμα της ποίησης στη Λεξιλογία, ο φίλος Κώστας μας πρόσφερε ένα επικήδειο ποίημα που έγραψε ο 17χρονος Μπρεχτ το 1915, στο Άουγκσμπουργκ. Ο Μεγάλος Πόλεμος δεν είχε τελειώσει με τη μεγάλη νίκη μέχρι τα Χριστούγεννα του ’14, όπως είχαν υποσχεθεί στους λαούς τους βασιλιάδες, αυτοκράτορες, και πρόεδροι· ίσα-ίσα, η σφαγή μολις είχε αρχίσει.

Για τους φίλους του φόρουμ που δεν μιλούν γερμανικά, πρόσθεσα μια βιαστική μετάφραση· αυτήν εδώ:

KARFREITAG ΜΕΓΑΛΗ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ
Prolog Πρόλογος
Als sie aber hinuntergingen in diesen Tagen Όταν κατέβαιναν εκείνες τις ημέρες
Zu ihren Gräbern, jeder zum Seinen, ganz aufrecht nicht durch den Schmerz — στους τάφους τους, καθένας στου δικού του, σκυφτοί ακόμα από τον πόνο—
Denn sie hatten allzu viel schon ertragen — γιατί είχαν κιόλας πολλά υποφέρει —
Da sahen einige von ihnen himmelwärts. κάποιοι σήκωσαν τα μάτια στον ουρανό.
Und der Himmel war trüb und grau und bedrückt. Κι ο ουρανός ήταν συννεφιασμένος και γκρίζος και βασανισμένος.
Sieh, da geschah es, dass eine Stimme wie Erz Και ιδού, συνέβη, και ακούστηκε φωνή μετάλλου
Wild auf sie fiel, von oben herab fiel, und einige hörten die Stimme fragen: τους ρίχτηκε άγρια, τους έπεσε από πάνω, και κάποιοι άκουσαν τη φωνή να ρωτάει:
Wo sind eure Helden? Ihr geht sehr gebückt! — Πού είναι οι ήρωές σας; Πολύ σκυφτοί βαδίζετε!—
Da bog sich einer zurück und fasste sich mühsam und hatte das Herz Κι ένας ορθώθηκε και στάθηκε με κόπο και βρήκε το κουράγιο
Und hörte sich sagen: κι άκουσε από το στόμα του να λέει:
Unsere Sieger liegen erschlagen. Οι νικητές μας νικημένοι κείτονται.
Und siehe, da war es, als wäre allen Και ιδού, και έγινε, σαν όλων τους
Göttlich aufstrahlend, auf ihre trüben Stirnen gefallen. τα συννεφιασμένα μέτωπα να φώτισε θεία ακτίνα.
Gingen nun aufrecht und mühelos wie trotzige Krieger Κι όρθιοι πια βάδιζαν και ακούραστοι, σαν πεισμωμένοι μαχητές
Als wären sie alle wie jene Sieger — σαν να ήταν όλοι τους όπως οι νικητές εκείνοι —
Und stolz und befreit ihrer Trauer entrückt. περήφανοι κι ελεύθεροι από το πένθος τους αλαργεμένοι.
Epilog Επίλογος
Abermals gingen einige über sein Feld zur Abendzeit. Και πάλι περνούσαν το απόγευμα κάποιοι από το χωράφι του.
Der Himmel war dunkel. Wind ging. Das Korn blühte weit. Ο ουρανός ήταν σκοτεινός. Φυσούσε άνεμος. Πέρα άνθιζε το αραποσίτι.
Sie gingen gebeugt und schwer im letzten Licht. Βάδιζαν σκυφτοί κι ασήκωτοι στο τελευταίο φως.
Ein fremder Mann ging mit ihnen. Sie kannten ihn nicht. Μαζί τους πήγαινε ένας ξένος. Δεν τον γνώριζαν.
Sie waren traurig, weil Jesus gestorben war. Ήταν θλιμμένοι γιατί είχε πεθάνει ο Ιησούς.
Aber einmal sagte einer: Es ist sonderbar. Άξαφνα μίλησε ο ένας: Είναι περίεργο.
Er starb für sich. Und starb ohne Sinn und Gewinn. Πέθανε με απόφασή του. Πέθανε χωρίς κέρδος στο μυαλό του.
Dass ich auch nicht leben mag: dass ich einsam bin. Και δεν θέλω πια να ζω· ότι είμαι μοναχός μου.
Sagte ein anderer: Er wusste wohl nicht, was uns frommt. Είπε ένας άλλος: Σίγουρα δεν ήξερε τι μας συμφέρει.
Sagte ein dritter: Ich glaube nicht, dass er wiederkommt. Και είπε ο τρίτος: Δεν πιστεύω πως θα ξαναγυρίσει.
Sie gingen gebeugt und schwer im letzten Licht. Βάδιζαν σκυφτοί κι ασήκωτοι στο τελευταίο φως.
Ein fremder Mann ging mit ihnen. Sie kannten ihn nicht. Μαζί τους πήγαινε ένας ξένος. Δεν τον γνώριζαν.
Und einer sah übers Ährenfeld und fühlte seine Augen brennen. Και ένας κοίταξε πέρα πάνω από τα στάχυα και ένιωσε τα μάτια του να καίνε.
Und sprach: Dass es Menschen gibt, die für Menschen sterben können! Και μίλησε: Μα να υπάρχουν άνθρωποι που γι’ άλλους άνθρωπους πεθαίνουν!
Und er fühlte Staunen in sich (als er weiterspann): και μέσα του την απορία ένιωσε (των λόγων του πλέκοντας το νήμα):
Und dass es Dinge gibt, für die man sterben kann. Και να υπάρχουν πράγματα, που χάρη τους άνθρωπος να πεθαίνει.
Und jeder hat sie, und er hat sie nicht Κι όλοι τα έχουν κι εκείνος όχι
Weil er’s nicht weiß. — Das sagte er im allerletzten Licht. για δεν το ξέρει — Κι αυτά τα είπε στο έσχατο το φως.
Es war ein junger Mensch. Es ging um die Abendzeit. Ήταν νέος άνθρωπος. Όταν πια σουρουπώνει.
Der Himmel war dunkel. Wind ging. Das Korn blühte weit. Ο ουρανός ήταν σκοτεινός. Φυσούσε άνεμος. Πέρα άνθιζε το αραποσίτι.
Sie gingen gebeugt und schwer im letzten Licht. Βάδιζαν σκυφτοί κι ασήκωτοι στο τελευταίο φως.
Ein fremder Mann ging mit ihnen. Sie kannten ihn nicht. Μαζί τους πήγαινε ένας ξένος. Δεν τον γνώριζαν.
Bertolt Brecht Μπέρτολτ Μπρεχτ

Καλώς ορίσατε

Καλωσορίσατε στο ιστολόγιο του drsiebenmal aka dr7x, που όπως γνωρίζουν όσοι γνωρίζουν, πρώτα πρώτα δεν είναι δόκτωρ αλλά Δρεπ(ανιώτης) Τάκης – Δρ-επτάκις!

Ασχολούμαι με κείμενα, μεταφράσεις, επιμέλειες, διορθώσεις, σελιδοποιήσεις τεχνικών και μη κειμένων κοντά 30 χρόνια· ως κύριο επάγγελμα, τα τελευταία 20 από αυτά. Οι γλώσσες εργασίας μου είναι τα γερμανικά (όποτε τα βρίσκω) και τα αγγλικά.

Για  να επικοινωνήσετε μαζί μου, απλώς αφήστε ένα σχόλιο εδώ ή στείλτε ιμέιλ στο drsiebenmal παπάκι gmail τελεία com.

Τα περάσματά μου από εδώ είναι σχετικά πιο αραιά. Πιο συχνά και πιο εύκολα θα με βρείτε  στο γλωσσικό και μεταφραστικό φόρουμ Λεξιλογία.

Σας περιμένω και εκεί.